Ilustrasi AI: gambaran artistik suasana pentadbiran Melaka pada awal abad ke-16. Tokoh, pakaian dan pertemuan dalam imej bukan potret atau adegan sejarah yang telah disahkan.
Seorang saudagar yang pernah membantu tawanan Portugis kehilangan jawatannya. Seorang raja dari Kampar dipilih untuk mengambil alih. Dalam urutan kisah itu, saudagar tersebut meninggal dunia akibat bunuh diri, manakala penggantinya kemudian dihukum pancung oleh pihak Portugis sendiri.
Begitulah rangka kisah Nina Chatu dan Raja Abdullah dalam kronik Portugis yang dihimpunkan dalam Misi Penaklukan Melaka: Jilid Pembuka. Namun, dua perkara perlu diperjelas sejak awal: gelaran Abdullah tidak semestinya Bendahara, dan jarak masa tepat antara dua kematian itu belum dapat ditetapkan daripada sumber yang digunakan buku. [1–4]
Dari Kampar ke Melaka
Raja Abdullah ialah pemerintah Kampar yang mempunyai hubungan keluarga dengan Sultan Mahmud. Barros menyebutnya sebagai anak saudara dan menantu Sultan Mahmud; Sulalatus Salatin menamakannya Raja Abdullah, anak Raja Menawar. Dalam ejaan Portugis, namanya muncul sebagai Abedelá. [1]
Menurut Barros, Abdullah datang ke Melaka bersama Pêro de Faria pada awal Julai 1514. Ketika itu Jorge de Albuquerque sudah menjadi kapten Melaka. Jorge perlu dibezakan daripada Afonso de Albuquerque, tokoh penaklukan Melaka pada 1511. Buku turut mencatat bahawa Commentaries memberikan urutan masa yang berbeza bagi perjalanan Jorge ke Melaka. Oleh itu, Julai 1514 di sini ialah tarikh menurut Barros. [1]
Dalam kisah Barros, keputusan memberikan jawatan Nina Chatu kepada raja Kampar datang daripada Afonso de Albuquerque melalui arahan kepada Jorge. Ia merupakan usaha menyusun kuasa tempatan di bawah pemerintahan Portugis. [1]
Mengapa Nina Chatu digantikan?
Nina Chatu bukan orang baharu dalam hubungan dengan Portugis. Buku menceritakan bantuannya kepada tawanan selepas peristiwa 1509 dan peranannya ketika Portugis mengambil Melaka pada 1511. Maka kehilangan jawatan itu berlaku selepas khidmat yang panjang kepada pihak yang kemudian menggantikannya. [1]
Barros memberikan alasan bahawa golongan bangsawan Melaka tidak senang diperintah oleh Nina Chatu. Beliau turut membawa tuduhan bahawa saudagar tersebut meracun beberapa saudagar utama yang menentangnya. Tuduhan meracun ini perlu diatributkan kepada Barros. Catatan sumber buku sendiri mengingatkan bahawa dakwaan itu ialah kenyataan Barros sahaja, bukannya fakta yang telah disahkan melalui beberapa sumber bebas. [1, 4]
Persoalan jawatan juga memerlukan ketelitian. Menurut Barros, Abdullah menjalankan tugasnya bukan dengan nama Bendahara, tetapi Macobume. Barros menerangkan kedudukannya seperti wizurai dan mengaitkan gelaran tersebut dengan martabat Abdullah sebagai raja. Oleh itu, ungkapan “Abdullah menggantikan Nina Chatu sebagai Bendahara” boleh membantu pembaca memahami pertukaran kuasa, tetapi tidak mengekalkan sepenuhnya perbezaan gelaran dalam teks. [2]
Kematian Nina Chatu menurut Barros
Barros menghubungkan kematian Nina Chatu dengan berita bahawa beliau akan dilucutkan. Kronik itu menggambarkan kematiannya sebagai tindakan sengaja dalam satu upacara awam. [1]
Yang penting bagi sejarah politik ialah hubungan sebab yang dibina oleh penulis kronik: seorang yang menganggap dirinya banyak berjasa kepada Portugis berhadapan dengan kehilangan kedudukan. Namun, huraian terperinci tentang upacara dan ucapannya datang daripada Barros. Dalam sumber-sumber bab berkenaan, Castanheda menyebut kematiannya secara lebih ringkas. Kita tidak mempunyai akses langsung kepada fikiran Nina Chatu atau rakaman bebas ucapannya. [1]
Maka ayat yang lebih cermat ialah “menurut Barros, berita pelucutan jawatan mendahului dan dikaitkan dengan kematian Nina Chatu.” Ia lebih dekat kepada bukti daripada menyampaikan semua butiran kronik sebagai pemerhatian yang sudah disahkan.
Abdullah mentadbir, kemudian tuduhan sampai
Menurut Barros dan Castanheda, Melaka pada mulanya mendapat manfaat daripada kehadiran Abdullah. Sebahagian bangsawan yang telah meninggalkan kota kembali, dan orang Melayu dari Bintan turut berpindah ke Melaka. Dalam naratif itu, kedudukan seorang raja membantu menarik semula penduduk yang tidak mahu berada di bawah Nina Chatu. [2]
Kemudian timbul berita bahawa Sultan Mahmud akan kembali kerana raja Kampar bakal menyerahkan kubu Melaka kepadanya. Kedua-dua kronik Portugis menceritakan berita ini sebagai sebahagian daripada helah Sultan Mahmud: penduduk Melaka yang ditawan dibebaskan dengan hadiah dan pesanan tersebut. Cerita tentang niat dan helah baginda perlu terus disandarkan kepada kronik. [3]
Menurut Castanheda, anak-anak Nina Chatu mendengar berita itu. Mereka menyalahkan Abdullah atas kematian ayah mereka, lalu menyampaikannya kepada pegawai dagang Bartolomeu Perestrelo. Daripadanya, berita itu sampai kepada Jorge de Albuquerque. Di sinilah kematian Nina Chatu bersambung semula dengan nasib penggantinya melalui tindakan keluarganya. [3]
Raja yang dilantik Portugis dihukum oleh Portugis
Jorge Botelho membela Abdullah. Menurut kronik yang dipetik, beliau mengemukakan kemungkinan bahawa berita itu sengaja diatur untuk membinasakan raja Kampar. Beliau juga mengingatkan tentang peperangan yang menyusul selepas hukuman terhadap Utimutiraja. Pembelaan itu tidak menghalang perintah penangkapan. [3]
Castanheda menceritakan Abdullah dibawa ke kubu, kemudian dipancung di dataran kota. Sebelum dihukum, beliau dikatakan berulang kali menegaskan bahawa dirinya tidak bersalah. Barros dan Castanheda turut menyatakan bahawa Abdullah tidak bersalah. Ini ialah penilaian yang terdapat dalam kronik, dan wajar disebut sebagai demikian. [3]
Kedua-duanya juga mengaitkan hukuman itu dengan kemerosotan kota: orang utama meninggalkan Melaka kerana takut, saudagar enggan datang dan kesukaran bekalan makanan bertambah. Kisah seorang pemerintah tempatan yang dihukum oleh pihak yang melantiknya menjadi kisah tentang rapuhnya kepercayaan terhadap pentadbiran Portugis. [3]
Adakah semuanya berlaku dalam masa yang singkat?
Buku tidak memberikan tarikh tepat hukuman terhadap Abdullah. Catatan sumbernya menyatakan bahawa Castanheda menceritakan hukuman itu bersama peristiwa tahun 1515, sedangkan Barros meletakkan ketibaan Abdullah pada Julai 1514. Kita boleh menyebut urutan tersebut, tetapi belum boleh menetapkan berapa minggu atau bulan antara kematian Nina Chatu dan hukuman Abdullah. [4]
Sulalatus Salatin pula membawa kisah yang berlainan: Abdullah mendekati Portugis dengan harapan mendapat semula rakyat Melaka, kemudian ditangkap di atas kapal dan dibawa ke Melaka; menurut cerita yang dipetik hikayat, beliau seterusnya dihantar ke Goa. Hikayat itu tidak menyebut jawatannya di Melaka atau hukuman pancung di dataran. Dua versi ini tidak boleh dicantumkan seolah-olah semua butirnya saling mengesahkan. [3]
Nasib Nina Chatu dan Abdullah memperlihatkan betapa berbahayanya kedudukan perantara tempatan selepas penaklukan. Jasa, gelaran diraja dan kerjasama dengan Portugis tidak menjamin keselamatan. Tetapi untuk memahami tragedi itu, kita tetap perlu membezakan tindakan yang dilaporkan, tuduhan yang beredar dan penjelasan yang diberikan penulis kronik.
Baca kisah lengkap dalam buku
Kisah ini dibincangkan dalam Bab 12, “Laksamana yang Tidak Dapat Dikejar”, khususnya halaman 280–284, dengan catatan sumber pada halaman 286–287.
Lihat buku dan beli ebook → · Baca pratonton percuma
Rujukan dan cara bacaan
Artikel diolah daripada Misi Penaklukan Melaka: Jilid Pembuka. Rujukan kronik berikut diambil daripada nota buku; artikel ini tidak mendakwa semua naskhah asal telah disemak semula secara berasingan.
[1] Hlm. 280–281, nota 90–94: Barros, Da Ásia, Década II, Parte 2, Liv. IX, cap. VI–VII, hlm. 381–385; Birch (terj.), Commentaries, jil. IV, cap. XXIX, hlm. 129–131; Sulalatus Salatin, hlm. 275. Ketibaan Abdullah, pertukaran jawatan dan kematian Nina Chatu.
[2] Hlm. 282, nota 95–97: Barros, Liv. IX, cap. VII, hlm. 391–392; Castanheda, Historia, Livro III, cap. CXLIX, hlm. 495. Gelaran Macobume serta penduduk yang kembali ke Melaka.
[3] Hlm. 283–284, nota 98–106: Barros, Liv. IX, cap. VII, hlm. 392–394; Castanheda, Livro III, cap. CXLIX–CL, hlm. 495–497; Sulalatus Salatin, hlm. 275–277. Berita tentang kubu, anak-anak Nina Chatu, pembelaan Botelho, hukuman Abdullah, kesannya dan versi hikayat Melayu.
[4] Hlm. 286–287, Catatan Sumber Bab 12: masalah tarikh, kemungkinan hubungan antara sumber Portugis dan batas tuduhan terhadap Nina Chatu.