Timah Perak hendaklah dibahagi dua. Separuh untuk pihak Aceh, separuh lagi untuk Belanda. Apabila dimuatkan ke kapal, kedua-dua pihak perlu menempatkan orang mereka untuk mengawasi muatan itu.
Begitulah inti satu persetujuan yang tersimpan dalam buku kontrak Syarikat Hindia Timur Belanda, atau VOC. Perkara yang dirundingkan meliputi siapa yang boleh membeli timah, harga pembelian, cara melunaskan ganti rugi dan siapa yang memeriksa kapal. Perak berada di tengah-tengah aturan itu sebagai negeri pengeluar timah.
Namun, perjanjian-perjanjian ini perlu dibaca mengikut tahapnya. Teks 1650, cadangan rundingan pada 20 Jun 1659 dan persetujuan akhir tidak membawa semua syarat yang sama. Perbezaan itu menjadi jelas apabila naskhah manuskrip dibandingkan dengan transkripsi yang diterbitkan oleh J. E. Heeres dalam Corpus Diplomaticum Neerlando-Indicum.
1650: Perak, mandat Aceh dan perdagangan yang dihadkan
Perjanjian bertarikh 15 Ogos 1650 diperkenalkan sebagai kontrak antara pemerintah Perak, yang bergantung kepada istana Aceh menurut istilah dokumen, dengan VOC. Utusan Aceh hadir dalam urusan tersebut. Teksnya menyatakan bahawa mandat pemerintah Aceh dibacakan dan diterima oleh pemerintah serta pembesar Perak. [1]
Klausa perdagangannya menetapkan bahawa perdagangan timah di wilayah Perak kekal bersama pihak Aceh dan VOC, dengan bangsa-bangsa lain dikecualikan. Larangan itu meliputi pedagang Eropah dan Asia selain kedua-dua pihak tersebut. Ia juga disertai aturan mengenai harga, tol dan alat timbang. [1]
Istilah monopoli bersama boleh digunakan untuk menerangkan susunan ini, asalkan maksudnya jelas: Aceh masih mempunyai bahagian dalam perdagangan yang dibenarkan oleh kontrak. Membaca perjanjian itu sebagai penyerahan seluruh perdagangan timah kepada VOC sahaja akan menghilangkan peranan Aceh daripada teksnya.
Faksimile 1. Edisi cetakan Heeres, Corpus Diplomaticum I (1907), hlm. 539. Ini imej halaman buku yang menerbitkan teks perjanjian, bukan helaian manuskrip bertandatangan. Tanda warna ditambah untuk memandu bacaan.
Nota penyunting pada penghujung kontrak menerangkan bahawa persetujuan 15 Ogos itu dibawa kepada pemerintah Aceh untuk pengesahan, kemudian disahkan semula dengan tandatangan kedua-dua pihak pada 15 Disember 1650 di Perak. Oleh itu, dua tarikh 1650 tersebut merujuk tahap yang berlainan dalam urusan yang sama. [1]
Perjanjian 7 Disember 1655 pula mengulangi aturan perdagangan bersama Aceh serta pengecualian pedagang lain. Fasal ketiganya merujuk secara nyata kepada kontrak 15 Disember 1650. [2]
Cadangan 20 Jun 1659: VOC meminta dua pertiga
Pada 20 Jun 1659, satu rangka syarat dikemukakan oleh Gabenor Jeneral dan Majlis Hindia kepada utusan Aceh di Batavia. Tajuk dokumen menggunakan kata voorgestellt, yakni dikemukakan atau dicadangkan. Kedudukan teks sebagai cadangan rundingan mesti diambil kira sebelum angkanya digunakan. [3]
Cadangan itu menetapkan bahawa timah yang dihasilkan di Perak hanya boleh diperdagangkan atau diangkut oleh pihak Aceh dan VOC. Bahagian yang diminta ialah satu pertiga untuk Aceh dan dua pertiga untuk VOC, pada harga 31¼ real sebahar. [3]
Angka dua pertiga itu memang ada dalam sumber. Persoalannya ialah sama ada syarat yang dicadangkan itu kekal dalam persetujuan akhir. Lampiran jilid yang sama memberikan jawapannya.
Faksimile 2. Atas: cadangan 20 Jun 1659, Corpus II, hlm. 153. Bawah: persetujuan akhir dalam lampiran, hlm. 570. Kedua-duanya petikan edisi cetakan 1931 dan berasal daripada bahagian dokumen yang berlainan.
Persetujuan akhir: separuh-separuh
Dalam lampirannya, Heeres menerbitkan teks persetujuan akhir yang menyebut pembahagian berbeza. Bahagian timah berbunyi:
“d'een helfft voor de Aetchinders en de d'ander helfft voor de Hollanders”
Maksudnya, separuh untuk pihak Aceh dan separuh lagi untuk Belanda. Klausa itu merujuk timah yang dihasilkan di Perak setiap tahun. [4]
Salinan manuskripnya boleh diteliti dalam Contractboek VOC, inventori 4777, hlm. 727–732, di Nationaal Archief, Den Haag. Bahagian utama mengenai timah berada pada hlm. 729–730, iaitu imbasan 759–760 dalam penayang arkib. [5]
Faksimile 3. Salinan manuskrip dalam buku kontrak VOC 4777, hlm. 729–730. Kuning menunjukkan bahagian timah. Ini salinan dalam buku kontrak arkib; ia belum disahkan sebagai naskhah asal yang ditandatangani atau dicap oleh semua pihak. Lihat penayang Nationaal Archief.
Terjemahan kerja bahagian yang berkaitan, berasaskan transkripsi Heeres dengan rujukan kepada imej manuskrip, ialah:
Tiada pedagang lain boleh berdagang di Perak. Mengenai timah yang dihasilkan di sana setiap tahun, timah itu hendaklah dibahagi dua, separuh untuk pihak Aceh dan separuh lagi untuk Belanda. Apabila timah dimuatkan ke kapal pihak Aceh atau Belanda, kedua-dua pihak hendaklah masing-masing menugaskan seorang daripada orang mereka untuk mengawasi kapal tersebut, supaya setiap pihak mendapat bahagian separuhnya yang betul. [4]
Pengawasan muatan itu penting. Perjanjian tidak berhenti pada janji pembahagian; ia menyediakan cara untuk memeriksanya ketika timah berada di dalam kapal. Hak atau tol Belanda di Perak pula hendaklah kekal seperti sebelumnya, tanpa perubahan. [4]
Harga timah turut digunakan untuk melunaskan ganti rugi
Persetujuan akhir juga menyebut persembahan 50 bahar timah dan ganti rugi bagi harta Kompeni yang menurut teks telah dijarah di Perak. Dalam rangka pelunasan itu, harga timah ditetapkan sementara pada 30 real sebahar, sehingga jumlah 44,000 real dilunaskan. Selepas itu, harga kembali kepada 31¼ real sebahar. [4]
Angka 50 bahar dan 44,000 real merujuk perkara yang berlainan dalam teks: yang pertama ialah kuantiti timah yang dipersembahkan, manakala yang kedua ialah jumlah harta Kompeni yang perlu dilunaskan menurut persetujuan. Kedua-duanya tidak boleh disatukan seolah-olah satu ukuran yang sama.
Aturan ini menunjukkan betapa rapatnya harga timah dengan tuntutan diplomatik VOC. Harga pembelian menjadi salah satu alat pelunasan ganti rugi, di samping pembahagian hasil dan kawalan pedagang yang dibenarkan.
Mengapa tarikh persetujuan akhir perlu diberi nota?
Ulasan awal Heeres menyebut perdamaian 5 Oktober 1659. Pada hlm. 155 beliau mengatakan teks pengesahan pada tarikh itu belum dilihatnya. Namun, dalam lampiran hlm. 568, beliau membetulkan kenyataan tersebut: pengesahan itu sebenarnya terdapat dalam buku kontrak, lalu diterbitkannya pada hlm. 569–571. [3][4]
Pembetulan itu turut mendedahkan masalah tarikh. Pembukaan teks menyebut tahun 1070 menurut perhitungan Nabi Muhammad, hari Selasa, hari keenam bulan ketiga. Pada margin salinan manuskrip pula tercatat 1660. Heeres sendiri menandai ketidakpadanan butiran tarikh itu dengan tarikh 5 Oktober 1659 yang disebut sebelumnya. [4][5]
Faksimile 4. Petikan pembukaan dan margin manuskrip hlm. 727, bersama nota kaki Corpus II, hlm. 569. Masalah padanan tarikh turut dinyatakan oleh penyunting; ia tidak diselesaikan dengan sekadar memilih satu tarikh tanpa penjelasan.
Atas sebab itu, artikel ini membezakan cadangan yang jelas bertarikh 20 Jun 1659 daripada persetujuan akhir yang mempunyai masalah padanan tarikh dalaman. Label yang digunakan untuk naskhah akhir ialah persetujuan Aceh–VOC dengan tarikh dalaman 1070 Hijrah dan catatan margin 1660. Tahun sebenar salinan buku kontrak itu ditulis juga belum disahkan.
Apa yang boleh disimpulkan daripada kontrak ini?
Perjanjian-perjanjian tersebut memperlihatkan beberapa bentuk kawalan: mengehadkan pedagang yang boleh membeli atau mengangkut timah, menetapkan harga, membahagikan hasil dan mengawasi pemuatan kapal. Dalam persetujuan akhir yang dibincangkan di sini, Aceh dan Belanda mendapat bahagian separuh-separuh.
Namun, kontrak mencatat aturan yang hendak dilaksanakan. Untuk mengetahui sejauh mana aturan itu dipatuhi, berapa banyak timah benar-benar dihantar dan bagaimana pedagang mengelaknya, kita masih memerlukan jurnal harian, surat pegawai serta rekod penghantaran. Angka dalam fasal tidak dengan sendirinya membuktikan jumlah perdagangan sebenar.
Perbezaan antara cadangan dan persetujuan akhir menjadi pengajaran utama daripada dokumen ini. Membaca satu halaman sahaja boleh menghasilkan kesimpulan bahawa VOC mendapat dua pertiga. Membaca lampiran dan membandingkannya dengan salinan manuskrip menunjukkan bahawa susunan akhirnya menyebut separuh-separuh.
Sumber dan cara bacaan
[1] J. E. Heeres (peny.), Corpus Diplomaticum Neerlando-Indicum I (1907), kontrak CXCII, hlm. 538–541. Klausa perdagangan pada hlm. 539; nota pengesahan semula pada hlm. 541.
[2] Heeres, Corpus Diplomaticum II (1931), kontrak CCXVI, 7 Disember 1655, hlm. 77–81, khususnya fasal 3 pada hlm. 79.
[3] Heeres, Corpus II, kontrak CCXXXVIII, 20 Jun 1659, hlm. 151–155. Klausa cadangan pembahagian pada hlm. 153. Baca bersama pembetulan dalam lampiran, bukan secara berasingan.
[4] Heeres, Corpus II, lampiran hlm. 568–571. Pembetulan penyunting pada 568; pembukaan dan masalah tarikh pada 569; harga, pembahagian timah serta pengawasan muatan pada 570.
[5] Nationaal Archief, VOC, akses 1.04.02, inventori 4777, halaman bertulis 727–732, imbasan 757–762. Bahagian atas 727 ialah penutup dokumen Martapoura; bahagian bawah 732 sudah memulakan dokumen Ambon.
Nota kaedah: Petikan Belanda dan terjemahan dalam artikel ini terutama berpandukan transkripsi terbitan Heeres, dibantu rujukan imej manuskrip. Ia tidak dipersembahkan sebagai transkripsi bebas huruf demi huruf yang telah disahkan seluruhnya. Imej cetakan dan manuskrip dilabel berasingan. Petikan imej yang dipotong dinyatakan sebagai petikan, bukan halaman penuh.
Untuk konteks lebih luas, lihat Kesultanan Perak Jilid 1 dan Jilid 2.