Imej utama: ilustrasi AI tentang pelayaran armada Jawa pada awal abad ke-16. Bentuk kapal dan latarnya ialah tafsiran artistik, bukan gambaran sezaman atau pembinaan semula yang telah disahkan.
Pada awal 1513, sebuah armada dari Jawa datang menyerang Melaka yang dikuasai Portugis. Pemimpinnya dikenali dalam sumber sebagai Pati Unus atau Pate Unus. Di belakang kedatangan itu terdapat rangkaian hubungan dengan ketua-ketua Jawa di Melaka, pemberontakan Pate Quetir dan kematian seorang pembesar bernama Utimutiraja.
Adakah Unus datang untuk membalas kematian Utimutiraja? Kisahnya mempunyai hubungan dengan peristiwa itu, tetapi sumber yang dihimpunkan dalam Misi Penaklukan Melaka: Jilid Pembuka membezakan dua perkara: dendam yang dinyatakan secara jelas dalam tindakan Pate Quetir, dan rancangan Unus untuk mengambil Melaka yang menurut Barros sudah bermula lebih awal. [1–3]
Balu Utimutiraja dan tindakan Pate Quetir
Selepas Utimutiraja dihukum mati, balunya mencari jalan membalas kematian suaminya. Menurut naratif João de Barros yang dipetik dalam buku tersebut, beliau memberikan enam atau tujuh ribu pezo emas kepada Pate Quetir dan menjanjikan anak perempuannya sebagai isteri. Balasannya ialah tindakan terhadap pihak yang dianggap bertanggungjawab. [1]
Quetir kemudian menyerang. Barros menceritakan bahawa pada suatu subuh beliau membakar bahagian kota di sebelah Upeh yang didiami orang Chetti dari Keling. Balu Utimutiraja menuduh aduan mereka menjadi punca kematian suami dan anak-anaknya. Tuduhan itu perlu dibaca sebagai tuduhan yang dilaporkan oleh kronik, bukan keputusan bebas bahawa mereka benar-benar bersalah. [1]
Dalam bahagian inilah motif membalas dendam dinyatakan paling jelas. Orang yang menerima emas, janji perkahwinan dan tugas bertindak ialah Pate Quetir. Memindahkan terus motif tersebut kepada Pati Unus akan mengaburkan peranan dua tokoh yang berlainan.
Dari pemberontakan di Melaka kepada permintaan bantuan Jawa
Kronik-kronik yang digunakan dalam buku tidak memberikan semua butiran yang sama. Ada perbezaan tentang tindakan Quetir, cara beliau berdamai dan tempat beliau berundur. Namun, naratif yang dipetik daripada Commentaries menghubungkan pemberontakannya dengan langkah mendapatkan bantuan dari Jawa. [1–2]
Menurut kisah itu, Quetir memberontak bersama kira-kira enam ribu orang hamba balu Utimutiraja dan pengikut tempatan. Beliau bekerjasama dengan Laksamana yang meronda di Selat Sabam untuk menyekat bekalan ke Melaka. Selepas kubunya diambil, Quetir berundur melalui Sungai Muar dan meminta bantuan pemerintah Jawa, dengan janji menjadikannya pemerintah Melaka. Angka pengikut itu ialah angka laporan sumber. [2]
Buku kemudian menceritakan kedatangan armada Pati Unus pada awal 1513. Dengan demikian, kematian Utimutiraja mempunyai tempat dalam rangkaian peristiwa yang membawa kepada serangan tersebut: kematian itu diikuti tindakan balunya, pemberontakan Quetir dan usaha mendapatkan bantuan. Tetapi hubungan antara peristiwa belum dengan sendirinya membuktikan satu-satunya niat pemimpin armada. [2]
Rancangan Unus sudah wujud ketika Utimutiraja masih hidup
Butiran yang paling penting untuk menguji penjelasan “balas dendam” terdapat dalam kisah persediaan Unus. Menurut Barros, sebagaimana dihuraikan dalam buku, beliau sudah menyiapkan armada selama tujuh tahun dengan hasrat mengambil Melaka, sebelum kedatangan Portugis. Keterangan itu menunjukkan bahawa rancangan tersebut tidak bermula hanya selepas Utimutiraja dihukum mati. [3]
Barros juga menyebut hubungan Unus dengan pembesar-pembesar Jawa di Melaka. Pada mulanya beliau berhubung dengan Utimutiraja ketika pembesar itu masih hidup; selepas itu hubungannya diteruskan dengan Pate Quetir dan Çuria Deva. Castanheda pula menyatakan bahawa Unus berpakat dengan Utimutiraja, yang menjanjikan bantuan kepadanya. [3]
Urutan ini membuka gambaran yang lebih luas. Utimutiraja bukan sekadar seorang tokoh yang kematiannya mungkin membangkitkan kemarahan. Dalam naratif tersebut, beliau sudah menjadi sebahagian daripada jaringan bantuan bagi rancangan Unus ketika masih hidup. Selepas kematiannya, jaringan itu berubah, tetapi usaha mengambil Melaka diteruskan melalui hubungan dengan tokoh lain.
Tempoh tujuh tahun itu sendiri ialah keterangan Barros. Ia tidak wajar dipersembahkan sebagai hitungan yang telah disahkan secara bebas. Walau demikian, dalam sumber yang digunakan oleh buku, ia merupakan alasan penting untuk tidak menjelaskan keseluruhan serangan melalui satu kematian sahaja.
Tiga tokoh, tiga peranan
Untuk mengikuti kisah ini, peranan tokohnya perlu dikekalkan dengan jelas:
- Utimutiraja: pembesar Jawa di Melaka yang menurut sumber sudah mempunyai hubungan dengan Unus sebelum dihukum mati.
- Pate Quetir: tokoh yang dikaitkan secara nyata dengan usaha balu Utimutiraja membalas kematian keluarganya, kemudian dengan pemberontakan dan permintaan bantuan Jawa.
- Pati Unus: pemimpin armada yang datang pada awal 1513, dengan rancangan mengambil Melaka yang menurut Barros telah disediakan lebih awal.
Peranan-peranan ini saling bersambung. Namun, sumber tidak membolehkan kita menyamakan setiap tindakan atau menganggap ketiga-tiganya mempunyai niat yang seragam. [1–3]
Sejauh mana kita boleh menyebut “membalas dendam”?
Rumusan yang paling dekat dengan keterangan buku ialah: kematian Utimutiraja mencetuskan tindakan balas yang dikaitkan dengan Pate Quetir, manakala serangan Pati Unus mempunyai hubungan dengan rangkaian penentangan itu serta rancangan lebih awal untuk mengambil Melaka.
Kemungkinan bahawa kematian seorang sekutu turut mempengaruhi Unus tidak boleh ditolak begitu sahaja. Namun, kemungkinan itu perlu dibezakan daripada motif yang disebut secara jelas. Bahagian sumber yang dirujuk di sini tidak cukup untuk menetapkan pembalasan kematian Utimutiraja sebagai sebab tunggal atau sebab utama serangan Unus.
Kekuatan kisah ini terletak pada hubungan antara jaringan politik, pergolakan masyarakat Jawa di Melaka dan cita-cita menguasai kota dagang tersebut. Apabila semuanya diringkaskan menjadi satu cerita dendam, rancangan yang sudah wujud lebih awal dan peranan khusus Quetir mudah hilang daripada pandangan.
Baca kisah lengkap dalam buku
Kisah Utimutiraja, Pate Quetir dan armada Pati Unus dibincangkan dalam Misi Penaklukan Melaka, khususnya Bab 11 dan Bab 12.
Lihat buku dan baca pratonton percuma →
Rujukan dan cara bacaan
Artikel ini diolah daripada Misi Penaklukan Melaka: Jilid Pembuka, berdasarkan halaman bercetak berikut. Rujukan kronik di bawah ialah sumber yang dipetik dalam nota buku; artikel ini tidak mendakwa semua naskhah asal telah disemak semula secara berasingan.
[1] Hlm. 249, nota 92–95: Barros, Da Ásia, Década II, Parte 2, Liv. VI, cap. VII, hlm. 98–100; Castanheda, Historia, Livro III, cap. LXXVI, hlm. 259–260; Walter de Gray Birch (terj.), The Commentaries of the Great Afonso Dalboquerque, jil. III, cap. XXXIV, hlm. 151. Bahagian tentang balu Utimutiraja, Quetir dan tindakan balas.
[2] Hlm. 270, nota 45–47: Birch, Commentaries, jil. IV, cap. XX, hlm. 90–91; Barros, Década II, Parte 2, Liv. IX, cap. IV, hlm. 355; Correia, Lendas da Índia, jil. II, cap. XXXIV, hlm. 276–277. Bahagian tentang permintaan bantuan serta ketibaan armada. Buku turut mencatat bahawa Correia memberikan tahun 1512, dan menilainya tersilap setahun berdasarkan urutan peristiwa.
[3] Hlm. 271, nota 50–52: Barros, Década II, Parte 2, Liv. IX, cap. IV, hlm. 353–354; Castanheda, Livro III, cap. C, hlm. 334–335. Bahagian tentang persediaan armada dan hubungan Unus dengan Utimutiraja, Quetir serta Çuria Deva.